Razaviteb.ir

بسمه تعالی

حجامت

تعریف:
حجامت یک روش پیشگیری و درمان بیماریها با ایجاد مکش در روی پوست است که می تواند همراه با تیغ زدن و خونگیری ( حجامت مع الشرط) و یا بدون آن ( حجامت بلا شرط) انجام شود.
گذاشتن بادکش می تواند با استفاده از آتش و ایجاد خلأ ناشی از مصرف اکسیژن داخل لیوان و یا بوسیله مکش از انتهای محجمه و ایجاد خلأ توسط دستگاه ساکشن باشد. لذا بر این اساس حجامت به چهار قسم کلی بصورت ذیل تقسیم می شود:
حجامت


بدون تیغ با تیغ
(حجامت بلا شرط) ( حجامت مع الشرط)


گرم(ناری) سرد(غیر ناری) گرم(ناری) سرد(غیرناری)
در مواردی حجامت به صورت تیغ زدن بدون بادکش صورت می گیرد مثل حجامت پشت گوش وحجامت عضو سرما زده که در آینده توضیح داده خواهد شد .


تاریخچه:
2600 سال قبل از میلاد مسیح، شاخ های حجامت در ایران وارد اصول درمان شدند. اوراق پاپیروس که از عصر باستان به دست آمده نیز نشان می دهد حدود 2200 سال قبل از میلاد مسیح حجامت امری رایج بوده است. در روایات مختلفی حجامت از سنت ها و هم چنین داروهای پیامبران شمرده شده است. از جمله روایات ذیل از نهج الفصاحه که از پیامبر اکرم (ص) نقل شده است:
((پنج چیز است که از سنت های پیامبران است: حیا، حلم ، حجامت، مسواک و عطر زدن))
و در حدیث دیگری آمده است:
(( حجامت، نوره و سعوط از داروهای پیامبران است. ))
لذا می توان گفت تاریخچه حجامت به قدمت حضور انبیاء در جوامع بشری است. بقراط که حدود 400 سال قبل از میلاد مسیح زندگی می کرد با روشهای مختلف حجامت کاملاً آشنا بود و در آثار خود به موارد استفاده و منع استفاده آن اشاره کرده است. جالینوس نیز 120 سال بعد از میلاد مسیح مطالب متنوعی در مورد حجامت در آثار خود بیان کرده است.
ابو علی سینا در کتاب قانون که هزار سال قبل نوشته شده است ، حجامت را از ارکان درمان محسوب و در بسیاری از بیماریها از انواع حجامت استفاده کرده است. جرجانی نیز در کتاب ذخیره خوارزمشاهی که از کتب مهم و معتبر طب سنتی محسوب می شود فصل مشخصی را به حجامت اختصاص داده و به نقل از جالینوس پیرامون قواعد و زمان مناسب حجامت سخن گفته است.
همه حکمای طب سنتی از جمله ذکریای رازی ، علی بن عباس اهوازی ، زهراوی ، حکیم میسری ، حکیم محمد اعظم خان ، حکیم ارزانی ، حکیم تنکابنی و... در درمان بیماریها از انواع حجامت متناسب با شرایط بیمار و نوع بیماری استفاده می نموده اند.

٭ ٭ ٭

برتریهای حجامت برفصد :
1- خون حجامت از مویرگها خارج می شود لذا قوت بدن را کم نمی کند برخلاف فصد که خون را از وریدهای نسبتاً بزرگ خارج می کند و ایجاد ضعف می کند.
2- حجامت هر عضو باعث پاک شدن همان عضو می شود پس برای درمانهای موضعی مفید است.
3- در حجامت برخلاف فصد از جوهر روح کاسته نمی شود.
4- اگر حجامت در جایگاه خود انجام شود استفراغ از اعضاء رئیسه صورت نمی گیرد پس باعث ضعف آنها نمی شود.
5- پاکسازی نواحی پوست در حجامت بیشتر از فصد است.
6- حجامت بالا تنه مانع ریزش ماده به پائین بدن می شود.
7- حجامت برای کسانی که خون زیاد ندارند مانند کودکان مناسبتر است.
8- حجامت تنقیه خاص می کند.

نقاط ضعف حجامت نسبت به فصد :
1- حجامت تنقیه خاص می کند ولی فصد تنقیه عام می نماید.
2- حجامت نواحی اطراف پوست را پاک می کند و فصد از قعر تن فضولات را خارج می کند.
3- حجامت خون صافتر و رقیق تر را خارج می کند لذا برای بدنهای تنومند که دارای خون غلیظ هستند نفع کمی دارد.

کاربرد اصلی حجامت:
حجامت در زمانی باید انجام شود که علائم غلبه خون ظاهر شود. این علائم عبارتند از : سنگینی در سر و درد آن، امتلاء و سرخی در سر و صورت و گردن، خارش صورت و پیشانی ، تاری چشم ، خارش محل حجامت ، خنده فراوان، احساس وجود خون در دهان، تورم لثه، خواب زیاد و دیدن سرخی و کشتگان و زخم ها و خون در رؤیا.
توجه به این نکته لازم است که هرگاه در عضوی ماده جمع آید و کثیر باشد تا که فصد نکرده باشند تنقیه به نفس عضو نباید کرد با حجامت. و نیز در بیماریهای حاصل از امتلاء ، ابتدا باید امتلاء را خالی کرد سپس حجامت نمود.

زمان انجام حجامت:
1- فصول:
حجامت در فصل بهار و بعد از آن پاییز بیشتر از سایر فصول توصیه شده است و در سرما و گرمای شدید کمتر از بقیه اوقات انجام می شود و این امر در فصد و سایر استفراغات بدن نیز باید رعایت شود.
2- ماهها:
در کانون اول ( از ماههای رومی ) که تقریباً معادل دی ماه است فصد و حجامت نهی و در ماه آذار رومی (معادل فروردین) توصیه به آن شده است.
3- روزهای ماه :
اول و آخر ماه قمری برای حجامت مناسب نیست چرا که اخلاط در بدن ساکن هستند و میل به باطن دارند. در زمان غلبه نور ماه (14 و 15 ماه قمری) نیز حجامت مناسب نیست چرا که اخلاط لطیفه خفیفه بیشتر میل به ظاهر دارند اما از زمانی که ماه شروع به نقصان می گذارد یعنی 16 و 17 ماه بهترین زمان برای انجام حجامت است. زیرا در این زمان اخلاطی که در نیمه ماه به سطح آمده بودند اخلاط رقیق آن به عمق بازگشته و اخلاط غلیظ تر در سطح باقی می مانند و حجامت در این زمان اخلاط غلیظ بیشتری را خارج می کند .
در برخی روایات اسلامی روزهای 17 و 19 و 21 ماه مورد تأکید قرار گرفته است. همچنین امام رضا (ع) در رساله ذهبیه می فرماید: هر گاه تصمیم به حجامت داشتی از روزهای 15- 12 ماه قمری انجام بده که برای سلامتی بدنت بهتر است و هنگامی که ماه کامل شد حجامت نکن مگر آن که اضطراری داشته باشی چرا که خون با کاسته شدن از هلال ماه کم و با زیاد شدن آن زیاد می شود.
همچنین روزهای ابری و طوفانی، روزهای نامناسب برای حجامت دانسته شده اند.
4- ایام هفته:
در منابع طب سنتی روز خاصی مورد تأکید یا تحذیر قرار نگرفته است جز صاحب خلاصةالحکمه که از حجامت در سه شنبه آخرماه نهی کرده است. اما در روایات اسلامی مطالب گوناگونی بیان شده است که گاهی به ظاهر متضاد نیز به نظر می رسد که این اختلاف احتمالاً به جهت اختلاف در ماههای مختلف و طبع فرد سئوال کننده باشد. ولی آنچه در این زمینه می توان به طور قطع بیان کرد حجامت در روز جمعه است که در صورتی که ضرورت جدی وجود نداشته باشد نهی شده است.
5- ساعت:
ساعت دوم روز در فصل گرما و ساعت سوم و چهارم در فصل سرما بهترین ساعات انجام حجامت هستند. بهترین ساعت حجامت در روز زمانی است که گرما به سردی میل می کند چرا که حرارت باعث ذوب خون می شود پس اخراج آن را آسان می کند ولی نباید در حرارت خیلی شدید انجام گیرد. همچنین اگر حجامت در ظهر انجام شود به ناچار باید قبل یا بعد از آن غذا (ناهار) میل نمایند که هر دوی آنها به دلایلی که بعداً ذکر خواهد شد مضر بدن می باشد. همچنین در ظهر اخلاط خفیفه لطیفه صالحه بیشتر از خلط غلیظه کثیفه فاسده به سطح می آیند و حجامت در این هنگام باعث خروج خلط لطیف صالح می شود برخلاف فصد که چون جذب از باطن می کند در این ساعات توصیه می شود.
نکته : در روایات تاکید شده است که هرگاه ضرورت برای حجامت وجود داشت آیة الکرسی خوانده و حجامت انجام شود.

ملاحظات قبل از حجامت:
1- حمام : پس از استحمام نباید حجامت کرد مگر کسی که خون او غلیظ باشد تا در اثر توقف در حمام و بخارات آب گرم رقت در خون حاصل شود و یک ساعت پس از حمام استراحت نموده و بعد حجامت کند. پس واضح است که حجامت در حمام نیز مجاز نیست.
2- غذا خوردن:
الف) حجامت در زمان گرسنگی: خالی بودن معده در زمان انجام حجامت باعث ریختن صفرا به آن و ایجاد ضعف و بیماریهای صفراوی می شود. بعلاوه باعث خروج بیشتر اخلاط صالحه به جای اخلاط غلیظه کثیفه فاسده می شود. در احادیث نیز از حجامت در حال گرسنگی نهی شده است.
ب) حجامت در زمان سیری: حجامت بلافاصله پس از خوردن و قبل از هضم غذا باعث جذب غذای نضج نیافته به سوی عضو مورد حجامت شده و ایجاد بیماریهایی از جمله برص می کند. که در صورت اضطرار باید قبل از حجامت، تنقیه یا قی انجام داد.

ج) استفاده از تریاق : در افرادی با خون غلیظ و سوداوی باعث رقیق شدن خون می شود.
3- جماع : بین جماع تا حجامت حداقل باید 12 ساعت فاصله باشد.

رعایت سن در انجام حجامت:
قبل از 2 سالگی و بعد از 60 سالگی نباید حجامت کرد. گرچه این منع، منع مطلق نیست و بسته به شرایط بیمار و تشخیص طبیب تغییر می کند چنانکه صاحب خلاصه در درمان نوعی بیماری طحال در شیر خواران حجامت طحال را شرح داده و توصیه نموده است. پس از 60 سالگی زمان غلبه برودت بر بدن و کاهش حرارت و رطوبت غریزی است و با توجه به اینکه حجامت بیشتر خون رقیق را خارج می کند باعث غلبه خشکی بر پوست و زیادی غلظت خون می گردد. اما فصد به شرط وجود قوت تا آخر عمر انجام می شود.
اما در روایات اسلامی تاکید بر حجامت اطفال زیر دو سال شده است . امام صادق می فرماید :
چون کودک به سن چهار ماهگی رسید ماهی یک بار او را حجامت کنید که رطوبت و لعاب او را خشک می کند (یعنی لعاب دهان ) و حرارت را از سر و بدنش پایین می آورد .

مواضع انجام حجامت:
1- جلوی سر: حجامت این ناحیه مضر حس و ذهن است.
کسی که حجامت می کند باید متوجه وجود شریان بزرگی که نزدیک موضع حجامت است باشد، پس بایستی مراقب موضع شریان باشد تا تیغ به آن نخورد چرا که اگر تیغ به آن برخورد کند باعث خونریزی شده و به سختی قطع می شود. اگر این شریان قطع شود به شنوایی و بینایی و همچنین ذهن آسیب می رسد.

2- حجامت هامه:
الف ) محل آن : حجامت بالای سر می باشد. اگر شست را میان دو ابرو قرار دهیم انگشت نشانه ( ابهام) به هر کجای سر که رسید محل حجامت سر است.
ب) کاربرد:
1- اختلاط عقل
2- سرگیجه حقیقی ( دوار)
3- سنگینی سر و تن
4- بیماریها ی چشم
5- سبوسه
6- جذام
7- درد کلیه
8- آماس بیضه
9- کند شدن سفیدی مو
این سخن عام نیست بلکه در اکثر موارد باعث افزایش سفیدی مو می شود. بسته به وضعیت بیمار این تاثیر متفاوت است.
ج) عوارض جانبی:
- اختلال در فهم و حافظه
- ردائت فکر و امراض مزمنه
- در کسانی که بیم نزول الماء ( آب مروارید) وجود دارد نباید انجام شود مگر در موارد مقتضی.
د) در لسان روایات: این حجامت به عنوان نجات بخش آمده است و به عنوان شفای بسیاری از بیماریها از آن ذکر شده است از جمله جنون ، جذام ،برص ، کسالت، خواب آلودگی ، درد دندان ، نابینایی و سر درد.
3- قمحدوه ( پس سر):
الف) محل: روی استخوان پس سری همان موضع برجسته ای که بالای فقرات گردن است و در
زمان افتادن انسان به زمین اصابت می کند.
ب) کاربرد: 1- بیشترین منفعت حجامت پس سر و هامه بیماریهای چشم است.
2- سنگینی سر
3- درد گوش و آماسهای آن
4- پاکسازی سر
ج) عوارض جانبی: مانند حجامت هامه
4- نقره: این حجامت جانشین فصد اکحل و در برخی منابع مانند التصریف ، جانشین فصد قیفال است. این حجامت باید پس از استفراغ کامل بدن انجام یابد.

الف) محل: گودی گردن
ب) کاربرد: 1- سنگینی ابروان و سر 6- سردرد نبض دار
2- مشکلات چشم 7- غلبه خون در سر
3- نزول الماء 8- گشادی سوراخ عنبیه
4- بد بویی دهان 9- زکام و نزله
5- رطوبت جفن 10- قرحه در بینی
ج) عوارض جانبی :
- فراموشی : به همین جهت در شرع ممنوع شده است ولی این مختص به حجامت با تیغ است. همچنین اگر کمی پایین تر حجامت کنیم رفع عارضه می شود. در برخی منابع نیز اعتیاد به این حجامت باعث فراموشی شمرده شده است.
- در مواردی که دماغ سرد است و یا بیمار مبتلا به نزله است نباید حجامت نقره انجام داد لذا در پیران و کسانی که بیماری سرد در سر دارند باید از آن اجتناب کنند.
د) در روایات : برای سنگینی سر مفید بیان شده است.
5- اخدعین:
این حجامت جانشین فصد قیفال و در برخی منابع باسلیق است.
الف) محل: اخدعین دو رگ بر گردن است . حجامت این ناحیه روی شانه و دو طرف گردن انجام میشود. اما می توان آن را بر یکی از اخدعین انجام داد.
ب) کاربرد : 1- ارتعاش سر
2- درد سر و شقیقه( میگرن)
3- درد چشم و گوش و بینی
4- ریش های دندان
5- خناق
در این موارد نافع تر از فصد گردن است.
ج) عوارض جانبی:
- رعشه سر: صاحب بحرالجواهر معتقد است حجامت اخدعین در افراد ضعیف الدماغ باعث رعشه سر می شود. ولی صاحب کتاب کامل الصناعه مداومت بر آن را باعث رعشه سر می داند.
تذکر: در این نوع از حجامت به دلیل وجود شریانهای مهم در این ناحیه نباید تیغ ها را عمیق زد.
د) در روایات: مفید برای ناراحتیهای چشم و صورت بیان شده است که باعث بهبود جریان خون در عضلات و عروق سر می شود.
6- کاهل ( مهره های پشت یا میان دو شانه ) :
این حجامت جانشین فصد باسلیق و در برخی منابع باسلیق و اکحل است .
الف) محل : بین دو کتف حدود مهره ها ی T2-T4 روی ستون فقرات می باشد.
ب) کاربرد: - درد شانه
- درد حلق
- خفقان خونی
- ربو و تنگی نفس و سرفه و امتلاء و سل
ج) عوارض جانبی : - باعث ضعف دهانه معده ( در صورتیکه مقابل معده باشد)
- خفقان که منجر به تپش قلب و غش می شود.
برای رفع این عوارض بایستی کمی بالاتر حجامت را انجام داد. اگر مکانی که در بالا ذکر شد یعنی بالای مهره T4 رعایت شود مقصود حاصل است. اما اگر به منظور درمان سرفه و خلط خونی ( هموپتیزی)
حجامت می کنیم بایستی کمی پایین تر حجامت کنیم.
د) در روایات: این حجامت مفید در رفع خفقان و التهاب ناشی از امتلاء و زیادی حرارت شناخته شده است. همچنین مکان آن توسط جبرئیل به پیامبر آموزش داده شده است.

7- حجامت تحت ذقن ( زیر زنخدان – زیر چانه) :
این حجامت جانشین فصد چهار رگ دو لب است .
الف) محل: زیر چانه
ب) کاربرد: 1- پاکسازی سر و فکین
2- امراض صورت
3- امراض دهان
4- امراض لثه و دندان
5- درد گلو
6- سستی و فروهشتگی زبان
ج) عوارض جانبی: بیان نشده است.
د) در روایات: برای دردهای دهان و فساد لثه مفید شناخته شده است.
8- حجامت کبد:
الف) محل: در محل تقاطع دو خطی که از T11 و زاویه تحتانی اسکاپوئید روی دنده 10 ایجاد می شود.
ب) کاربرد: آماس و حرارت جگر .
ج) عوارض: عوارض ذکر نشده است .
9- حجامت طحال :
الف) محل: مانند کبد اما در سمت چپ
ب) کاربرد: کسی که زهر خورده باشد.
ج) عوارض: ذکر نشده است.
10- حجامت پهنه یا قطن یا سه بند یا حجامت بین الورکین :
الف) محل: میان هر دو سرین یا فرود کمرگاه می باشد. استخوان سه بند همان استخوان ساکروم است و این حجامت روی ناحیه L5-S1 انجام می شود. این حجامت در بعضی کتب طبی مانندکامل الصناعه به نام حجامت بین الورکین ذکر شده است .
افضل این حجامت آن است که کمی پائینتر از مهره های کمر ی کاملاًٌ بین دو باسن قرار گیرد.
ب) کاربرد: - بواسیر و خونریزی ناشی از آن
- زحیر (پیچش)
- آماس مقعد و درد آن
- افراط خون حیض
- حرارت کلیه
- منی خونی
- آماس گر م بیضه
- خارش واژن
- دملهای ناحیه مزبور
- خارش پشت و ران
- باد مثانه و رحم
- نقرس
- داء الفیل
- خارش مقعد
ج)عوارض جانبی : 1- کاهش قوت جنسی درمردان ( در صورتیکه بدون وجود ضرورت و خارج از اندازه انجام شود. )
2- باعث لاغری کلیه می شود .
3- چربی کلیه را آب می کند.
نکته: این حجامت با آتش( با تیغ یا بدون تیغ) همین اثر را دارد ولی با تیغ قویتر است به جز در بیماریهای ریحی که بدون تیغ قوی تر است.
د) در روایات : این حجامت بعنوان حجامت فریادرس بیان شده است.
11- حجامت ران یا سر فخذین:
1) قدام ران : الف) محل: در قسمت فوقانی رانها از جلو انجام می شود.
ب) کاربرد: 1- خارش و ورم بیضه وخارش قضیب
2- آمنوره
3- جراحات ران
4- زخمهای ران و ساق
ج) نحوه انجام آن: باید انسان بنشیند و پاهایش را دراز کند و هر دو پا را به هم چسبانده و
محجمه را در قسمت فوقانی رانها قرار دهد . تیغ زدن باید بعد از مکش بسیار صورت گیرد.
2) خلف ران: الف ) نحوه انجام آن : بیمار در حالت خوابیده به شکم ، محجمه را از پشت روی رانها قرار می دهند
ب) کاربرد: آماس و زخمهای نشیمنگاه
ج) عوارض: ذکر نشده است.
14- حجامت ساقین: جانشین فصد دوصافن و یا فصد دو پاشنه پا است . این حجامت در زنان سفیدرو با پوست متخلخل و خون رقیق از فصد صافن بهتر است.
الف) محل: یک وجب بالاتر از قوزک پا یا 4 انگشت زیر زانو کمی مایل به خارج می باشد.
ب) کاربرد آن : 1- کاهش امتلاء چون خون را از همه بدن می کشد.
2- تصفیه خون
3- سرگیجه
4- صرع ، مالیخولیا
5- تاریکی چشم
6- دردهای کلیه و رحم و مثانه
7- آمنوره
8- بواسیر
9- عرق النساء
10- جرب ، قوبا
11- جوشها و دملها
12- سکته
13- نابینایی چشم در اثر ضربه
14- جذب مواد از سر به سوی مخالف آن
15- سرسام غیر حقیقی و سهر
16- سوء مزاج حار که به دلیل حرارت خارجی یا داخلی باشد
ج) عوارض جانبی : ضعف و غشی چون خون را به پائین بدن کشیده و بدن را ضعیف می کند در
معرض غش شدید قرار می دهد پس بر طبیب رعایت آن لازم است.
د) نحوه انجام آن: مریض در زمان خروج خون باید در حالت ایستاده باشد، چرا که که این در جذب فضولات مفیدتر است زیرا ماده ردیه همیشه به پایین نزول می کند. لازم است کسی که می خواهد حجامت ساقین انجام دهد داخل حمام شود و آب داغ بر ساقین بریزد و ساعتی بعد از آن راه برود تا خون رقیق شود سپس بر روی صندلی بنشیند و30 مرتبه محجمه را بگذارد و بردارد و در حال خروج خون ایستاده باشد.
ه) در روایات : این حجامت برای دردهای کهنه کلیوی و اختلال مثانه و رحم خاصه احتباس حیض و
درمان جوشها و دملها و خارش و همچنین خفقان مفید شناخته شده است. بعلاوه به عارضه آن که
ایجاد ضعف دربدن و ایجاد غش می باشد نیز اشاره شده است.
مروری بر کاربرد حجامت ساقین درمعالجه امراض:
صداع ، سرسام غیر حقیقی ، سهر 43
سوء مزاج به دلیل حرارت داخلی و خارجی
امراض دماغی دموی 46، 47
امراض دماغی بخاری 51
صداع ، شقیقه ، عصابه 51
سرسام غیر حقیقی 51
سبات ، سدر ، دوار ، کابوس ، صرع ، سکته 51
امراض دماغی از ضربه و سقطه و تفرق و اتصال ( صداع ، سدر ، دوار ، سبات سحر ، صرع و ...) 54
امراض دماغی شرکی ( صداع ، سدر ، دوار ، سبات سحر ، صرع و ...)56
صداع حار یابس سازج و حار سازج 64
صداع دموی 77 ( اگر حجامت ساقین ممکن نباشد حجامت نقره )
صداع بلغمی 84
صداع ضربانی 101
صداع ضربی و سقطی و تفرق اتصالی 110
صداع عرضی 122
بیضه و خوره 126
شقیقه حار 130
عصابه 137
حس 138
قرانیطس 150
فلغمونی و شقاقلوس 151
سرسام بلغمی 155
سرسام غیر حقیقی 159
سبات سحری (قوما ) 162، 163
سبات دموی 167
سبات بخاری 168 ، 169
نسیان 182
اختلاط ذهن و هذیان 182
جنون 228
سدر و دوار دماغی دموی 236
صرع 249
صرع دماغی 253
صرع دماغی بلغمی 259
صرع دماغی دموی 260
صداع افراطی واسعی 264
صرع صبیان ( ام الصبیان )266 (ابتدا بر گوش شرط زدن)
سکته دموی و سوداوی 276
جمود 278، 279
علاج کلی امراض عین 345
رمد خفیف و تکدر 358
رمد حار دموی و صفراوی و حمرت عین 360
قروح عین (بعد از استفراغات جاذبه بسوی اسفل )398
عشا 414
توشه اجفان (گوشت زائد نرم ) 446
سلاق (سرخی و خارش کناره پلک) 445
سلاق مزمن 445
غده (لحمی زائد در ماق اکبر ) 468

15- حجامت عصعص:
الف) محل: روی استخوان دنبالچه
ب) کاربرد: بواسیر و زخمهای پایین تنه
ج) عوارض : ذکر نشده است.
نحوه انجام : در این حجامت بایستی از محجمه بزرگ استفاده کرد و تعداد تیغ ها باید زیاد باشد.
16- حجامت کعبین :
الف) محل آن : کعب معادل استخوان تالوس است و از نظر آناتومی سطحی می توان قوزک پا را در
محاذات آن در نظر گرفت. معمولاً برای این حجامت ناحیه بین قوزک و پاشنه پا حجامت می شود.
ب) کاربرد: مثل حجامت ساقین است.
1- دردهای مزمن کلیه و رحم ومثانه
2- آمنوره
3- عرق النساء
4- نقرس
5- جوشها و دملها
17- حجامت بین الکعبین :
الف) محل آن : صاحب جواهر می گوید: کعب به معنی مفصل برای استخوان است و استخوان ناشر
بالای قدم است و دو ناشز از دو طرف و بر استخوان عقب و زیر ساق قرار دارد. آنچه از اسم آن
برمی آید محلش بین کعب راست و چپ از جلو است.
ب) کاربرد: - در وثی و وهن
- شقاق پا و سوزش آن
- ریزش مواد به پایین
- نقرس
- انحدار خون حیض به پایین

18) حجامت منکب ( شانه):
الف) محل آن: منکب همان محل اتصال استخوان سرباز و کتف است و آنچه در مورد این حجامت
وارد شده است حجامت شانه چپ است.
ب) کاربرد آن: - بیماریهای طحال
- تب ربع
- بیماریهای سوداوی
19- حجامت ناهض : در لغت همان گوشت است که از بالای بازو به پایین می آید. و صاحب تاج العروس
می گوید مابین منکب و کتف است.
الف) محل آن : در طب به این صورت مشخص می شود که اگر دست چپ را روی شانه راست قرار
دهی و دست راست را از زیر بغل چپ بیرون بیاوری برناهض واقع می شود و این محل حجامت است که تقریباً بالای کبد و طحال قرار می گیرد.
ب) کاربرد ناهض راست: - حرارت کبد
- ورم کبد
ج) کاربرد ناهض چپ : - خوردن سم
- ورم طحال
20- حجامت رسغ:
الف)محل آن : در لغت به مفصل بین ساعد و کف دست و بین ساق و کف پا گفته می شود و لی مراد از رسغ در اینجا مچ دست می باشد.
نحوه انجام آن: بر هر دست محجمه می گذارند و زیاد می مکند و تیغ می زنند و اندازه نیم رطل خون خارج می کنند. البته این مقدار برای افراد متوسط در مزاج و هیکل می باشد و کم و زیاد آن به نظر پزشک بستگی دارد.
ب) کاربرد آن: - در جرب دست
-در بثور دست
- در خارش دست
-در سعفه دست
- در شقاق دست
21- حجامت ورک:
الف) محل: ورک در لغت یعنی آنچه بالای ران است. مانند کتف که بالای بازو است
ب)کاربرد: - در عرق النساء
- در خوف خلع

22) حجامت مقعده:
الف) محل آن: برروی مخرج مدفوع است.
ب) کاربرد: - در دردهای مقعد
- در سوزش مقعد
-در ورم های مقعد
- در بواسیر رحم
- در دردهای امعاء
- آمنوره
- در دردهای پشت و باسن
- جذب فضولات از همه بدن و سر
- در نشاط دادن به بدن
- در بواسیر خونی و غیر خونی
این حجامت در بواسیر بدون خونریزی مفید است چون باعث جذب فضولات در آن شده و سپس با تیغ زدن باعث اخراج آن می شود.همچنین در بواسیر دارای خونریزی نیز به وسیله خروج خون زیاد مجتمع در زیر مقعد، باعث تصفیه بدن از خون فاسد و فضولاتی که به سبب آن بواسیر ایجاد شده که در این صورت نیز مفید می باشد.
توجه:قبل از قرار دادن محجمه بر مقعد ،باید روده ها را از مدفوع پاک کرد و سپس محجمه برآن قرار داد.
23- حجامت بالای رکبه( فوق رکبه):
این حجامت را علی ابن عباس بیان کرده است و شیخ الرئیس از آن نامی نبرده است.
الف) محل آن: موضع آن درست رانها ( بالای زانو) نزدیک به مفصل است و طریقه قرار دادن آن این است که مریض می نشیند و پاهایش را به جلو می کشد. سپس محجمه بر موضع قرار داده می شود.

ب) کاربرد آن: - ورم زانوها
- سوزش زانوها
- در حرکتی که در زانوها وجود دارد
- در سنگینی زانوها
- در درد مفاصل
24) حجامت اسفل الرکبه:
شیخ الرئیس از این حجامت به عنوان حجامت زانو یاد کرده است.
الف )محل آن: خلف زانو در حفره پوپلیته می باشد که بایستی به آنوریسم احتمالی در این محل توجه کرد.
ب )کاربرد آن: - در زخمهای ردیه و عفونی
- زخمهای قدیمی ساق و پا
- ضربان زانو ناشی از اخلاط حاده
25) حجامت ساعد
الف) محل : روی ساعد
ب) کاربرد : فوائد فصد باسلیق و اکحل و قیفال را دارد.
توجه : نباید تیغها را عمیق زد

علاوه بر حجامتهای فوق، در منابع گوناگون به حجامت های سینه، تحت شراسیف، گرده، مثانه، صدقین و موضع قریب چشم نیز اشاره شده است
نحوه انجام حجامت:

1- طرز نشستن حجامت شونده:
طبق روایات ائمه اطهار بهتر است بیمار چهارزانو و روبه قبله بنشیند. چهارزانو نشستن از میزان غشوه حین حجامت به دلیل افزایش بازگشت وریدی به قلب می کاهد و برعکس نشستن روی صندلی یا تخت با پاهای آویزان باعث افزایش میزان غشوه می شود.

2- روغن مالی پوست:
بهتر است قبل از هر کاری موضع حجامت را روغن مالی کنیم زیرا درد را کاهش می دهد. گر چه برخی منابع روغن مالی را مخصوص پوستهای خشک و سخت دانسته اند و توصیه کرده اند پوستهای متخلخل و نرم را بهتر است روغن نزنیم. بهتر است در تابستان از روغنهای خیری ، بنفشه، بادام شیرین یا تخم کدو و در زمستان از روغنهای گرم مانند نرگس، سوسن، بابونه و زنبق استفاده شود.در صورتی که غلظت و سردی زیاد باشد بهتر است از روغن مرزنجوش و آویشن وحشی و شوید استفاده شود.

3- بادکش:
بادکش کردن قبل از تیغ زدن باعث می شود تا ماده متوجه موضع شود، نضج یابد و محل بی حس شود. بایستی بادکشها را چند مرحله ای انجام داد و هر مرحله از مرحله قبلی مکش را بیشتر کرده و سپس محجمه را برداشت تا ماده رقیق برگردد و ماده غلیظ در موضع باقی بماند با اینکار بادکش کردن درد نخواهد داشت. (بادکش تا زمانی که موضع خوب سرخ شود ادامه می یابد.)
اندازه محجمه بسته به محل و اندازه عضو متفاوت است پس اگر عضو بزرگ باشد بایستی محجمه بزرگتر و اگر کوچک باشد محجمه کوچکتر باید گذاشت زیرا با خونگیری متناسب هر عضو ، نتیجه لازم حاصل می شود وهمچنین محجمه در موضع بهتر ثابت می شود به همین جهت محجمه کاهل بزرگتر از اخدعین و محجمه ساقین بین ایندو و محجمه چانه کوچکتر از سر و غیر آن است.

4- تیغ زدن:
منظور از حد معتدل در تیغ زدن آن است که تیغ تنها از تمام لایه های پوست بگذرد. نحوه تیغ زدن بر حسب وضع شخص یعنی چاقی و لاغری و کودک و سالمند و همچنین موضع حجامت متفاوت است ولی در کل تیغها باید عمیق و طولانی زده شود خصوصاً در دو گروه بطوریکه تمام ضخامت پوست را در بر گیرد :
1- وجود علائم غلبه دم 2- وجود غلظت خون

5- تخلیه خون:
مقدار خون خارج شده در حجامت برحسب موضع حجامت ، میزان قوت و ضعف بدن و به قدر حاجت و فساد و صلاح خون و رقت و غلظت آن متفاوت بوده و حدوداً بین 100-50 درهم می باشد و همه اینها به نظر طبیب بستگی دارد واز زیاده روی در خارج کردن خون که ماده حیات است باید اجتناب کرد.
پس از تیغ زدن با ایجاد مکش مجدد با لیوان حجامت ، خونگیری صورت می گیردو مکش بایستی در هر مرحله از مرحله قبلی قوی تر و مدت آن طولانی تر شود . پس از هر بار که خون لیوان را تخلیه می کنیم بایستی موضع حجامت را تمیز کنیم. خون را تا اندازه ای که تغییر رنگ در آن ایجاد شود باید خارج کرد. در صورتیکه با دوبار بادکش پس از تیغ زدن خون کافی خارج نشود میتوان برای بار دوم تیغ زد واگر خون بسیار غلیظ و تیره باشد برای بار سوم باید تیغ زد وهرچه خون غلیظ تر باشد تیغ ها را باید عمیقتر زد و برعکس باید در فرد کم خون و با خون رقیق نباید تیغها را عمیق زد . همچنین بایستی تیغ را در نرمترین محل برجستگی پس از بادکش وارد کرد.
نکته: در نقاطی از بدن که دارای گوشت نرم و نازک و پوست متخلخل باشد تنها یک بار باید در معرض تیغ قرار گیرد تا محل حجامت گرفتار ریش نشود.

6- پانسمان محل حجامت:
برخی منابع گذاردن زردچوبه نرم سوده و دستمال گرم را بر موضع حجامت پیشنهاد کرده اند. لیکن آنچه در حاضر رایج است و نتایج بسیار خوبی دارد پانسمان با عسل است.
در افرادی که پوست متخلخل و گوشت نرم دارند نباید از روغن استفاده کرد و پس از حجامت محل را با گلاب یا آب سرد و آب کدو و یا آب عنب الثعلب (تاجریزی) یا آب خرفه شستشو دهند.
در افرادی که خون بسیار مرطوب دارند پس از حجامت جای آن را با سرکه، آب مر ، سماق و ... شستشودهند.
در افرادی که خون بسیار غلیظ دارند باید جای آنرا با شراب کهنه یا آب مرزنجوش یا پخته شبت و بابونه و.... شستشو دهند.
نکته:کسی که عادت دارد با خونگیری دچار ضعف و سستی شود قبل از شروع کمی شربت لیمو یا زرشک یا تقویت کننده های قلب را بدهند بخورد و اگر فردی باشد که از خون گرفتن ترس دارد به او جرات بدهند.

ملاحظات پس از حجامت:
1- شستن موضع حجامت :
تا یک ساعت پس از حجامت نباید موضع را شست چرا که ممکن است باعث عفونت ناحیه شود.
2- استحمام پس از حجامت:
نباید تا 24 ساعت استحمام کرد زیرا باعث تب دائمی می شود.
3- غذا خوردن:
یک ساعت پس از حجامت می توان غذا خورد.بهتر است صفراوی مزاجها انار یا آب آن، آب کاسنی با شکر وکاهو با سرکه یا سکنجبین و شربت گلاب بخورند و به عنوان غذا از گوشت جوجه یا بز همراه با سرکه یا آش آبغوره استفاده کنند.
در سرد مزاجان شربت عسل، شربت به یا سکنجبین ادویه زده توصیه می شود و غذا از گوشت جوجه و گنجشک و کبوتر تهیه می شود. در روز حجامت، بهتر است غذا را کم کنند و آشامیدنی بیشتر مصرف کنند.
در افرادی که خون معتدل دارند می توان برای تقویت اعضاء رییسه( خاصه قلب) از تریاق در حین و بعد از حجامت استفاده کنند. مصرف تریاق در گرم مزاجها مضر است. خوردن این تریاق در فصل زمستان ضرورت دارد و در فصل تابستان مصرف سکنجبین عنصلی توصیه می شود.
همچنین آب میوه ها در فصل گرما و سکنجبین عنصلی که از عسل تهیه شده در فصل سرما توصیه می شود. خوردن آب انار پس از حجامت باعث زنده شدن خون و نشاط تن می شود. مصرف غذاهای نمک دار مثل گوشت و ماهی نمک سود تا سه ساعت پس از حجامت ممنوع است و باعث ایجاد بیماری پوستی مثل بهق و جرب می شود.
خوردن تخم مرغ بعد از حجامت در افراد سرد مزاج ممنوع است. چنانچه در کتاب اکسیر اعظم ذکر شده است که دو نفر بعد از حجامت تخم مرغ خوردند یکی پیر و دیگری جوان بود . لیکن هر دو سرد مزاج بودند و دچار لقوه شدند .
4- خواب:
نبایستی بلافاصله بعد از حجامت خوابید.
5- جماع:
تا 24 ساعت پس از حجامت باید از جماع پرهیز نمود.
6- حرکات نفسانی:
از حرکات نفسانی شدید مانند خشم و هیجانات عصبی باید پرهیز نمود.

مضرات خونگیری زیاد:
- ضعف معده - زردی رنگ
- سردی و ضعف کبد - استسقاء
- فالج - ضعف دل و خفقان
- بهق و برص - آسیب به قوت جنسی
- تاری دید

افرادی که قبل از نضج و اصلاح طبیعت نباید حجامت شوند:
- شخص چاق با چربی زیاد و خون کم
- شخصی که بدنش به شدت لاغر و نحیف باشد.
- خونش خیلی رقیق باشد چرا که خوف تب دائمی وجود دارد.
- خونش خیلی غلیظ باشد که با اصلاح و نضج آن امکان پذیر است.
- شدیداً سرد مزاج باشد.
- افراد کمتر از 3 سال و بالای 60 سال
- کسی که دارای ضعف قلب و کبد و معده باشد .
- در زمان حیض و نفاس و استحاضه ( مگر آنکه خون استحاضه کم باشد)
- افراد حامله ، که در صورت وجود ضرورت شدید باید تا حد امکان خونگیری کم انجام شود.

فاصله انجام حجامت:
فاصله دو حجامت بسته به نوع بیماری و طبع فرد، فصل، منطقه جغرافیایی و .... متفاوت است. با افزایش سن ، فاصله حجامت بایستی افزایش یابد. امام رضا (ع) دررساله ذهبیه حداقل فاصله دو حجامت را در بیست ساله ها بیست روز ، در سی ساله ها سی روز و در چهل ساله ها چهل روز می دانند که هر چه سن بالا رود باید این فاصله بیشتر شود.

دعای حجامت:
از امام رضا(ع) برای حجامت دعای خاصی ذکر شده است که به این شرح است:
اعوذ بالله الکریم فی حجامتی من العین فی الدم و من کل سوء و الاعلال و الاسقام و الاوجاع و الامراض و اسئلک العافیة و المعافاة و الشفاء من کل داء .
یعنی به خداوند کریم پناه می برم از حجامتی که انجام می دهم از خونریزی و از تمام بدیها و علتها وسختی ها و دردها و بیماریها وازتو عافیت و اسباب عافیت و شفای تمام بیماریها را طلب می کنم.

٭ ٭ ٭

در ابتدای سخن گفته شد که حجامت به اعتباری چهار قسم دارد : حجامت بلا شرط غیرناری،حجامت بلا شرط ناری،
حجامت مع الشرط ناری و حجامت مع الشرط غیر ناری. حال به اقسام حجامت بلا شرط می پردازیم:

حجامت بلاشرط
اين نوع حجامت در نقاطي از بدن كه تحمل تيغ خوردن را ندارند استفاده مي شود مانند جگر ، پستانها ، شكم و ناف و كشاله ران و...
الف : كاربرد حجامت بلاشرط غير ناري :
1- تغيير جهت ماده از يك عضو به سوي ديگر مانند بادكش زير پستانها در افراط حيض يا روي عضله شكم و زير دنده براي درمان خونريزي بيني
2- برگرداندن عضو به موضع اصلي خود ( شكستگي دنده ،مهره شكسته يا دررفته، جااندازي فتق و بيضه نزول نكرده ...)
3- انتقال ورم از عضو شريف به عضو مجاور كم اهميت تر ( البته فقط در ابتداي سير بيماري و قبل از استقرار كامل ماده اين كار مجاز است . )
4- كشيدن ماده از عضو مانند تخليه ناسور يا رطوبت رحم ( قبل از آن بايستي پاكسازي عام بدن صورت بگيرد در غير اين صورت بدنبال بادكش ماده از ساير اعضا به عضو محجوم مي ريزد . )
5- به ظاهر كشيدن ورم عميق براي رساندن ادويه موضعي به آن
6- رفع انسداد و يا سنگ کلیه " هر گاه سنگ خارج نشود پایین تر از کلیه را باد کش گذارند"
7- جهت جذب خون به معده
8- بازگشت خونرساني به اعضايي كه حس و حركت ندارند .

ب : كاربرد حجامت بلا شرط ناري :
1-تسكين درد :
- در قولنج ريحي كه به علت ورم نباشد و همچنين درد ريحي شكم كه دراين موارد بايستي محجمه بزرگ بر ناف گذاشته شود .
- دردهاي رحم (ديسمنوره ) خصوصاً در زنان و دختران جوان باعث آرامش درد مي شود .
- در عرق النساء محجمه بر ورك گذاشته مي شود .
- در بواسير و نقرس روي وركين ، بين الوركين ( محل حجامت سه بند ) و رانها را باد كش مي گذاريم .
- بادكش مقعده باعث جذب ماده از جميع بدن و سر و امعا ء مي شود و براي فساد حيض مفيد است و بدن را سبك مي سازد .
- درد كبد و طحال ناشي از باد
2- گرم كردن عضو : جذب خون به محل و تحليل رياح محتبسه در آن
3- اسهال مفرط در زیر دنده ها و بین دو شانه
4- اگر فرد دچار عوارض قی مانند گشیدگی و درد اندامها شد
٭
كاربرد حجامت با محجمه واجد آب :
عمدتاً در ذات الجنب كاربرد دارد . آب گرم را مي توان به تنهايي داخل ليوان قرار داد و همچنين مي توان داروهاي مورد نظر را در آب جوشانده و آب محتوي داروها را داخل محجمه ريخت .
تذكر : گاهاً محل اتصال محجمه ورم مي كند و كندن آن سخت مي شود در اين موارد بايد پارچه يا اسفنجي را با آب گرم خيس كرده و محل را تكميد كرد . اين مشكل در موارد حجامت پستان بيشتر اتفاق مي افتد براي همين بهتر است محجمه را در اطراف پستان قرار دهيم نه روي خود پستان . همچنين اگر مكش به تدريج افزايش يابد اين مشكل كمتر خواهد شد .
نكته : حجامت بلا شرط غير ناري با ايجاد مكش انجام مي شود . زمان بادكش و مكث بعد از آن كوتاهتر از حجامت با شرط است و هر بار محجمه را با قدرت از پوست جدا مي كنيم تا اماله ماده صورت گيرد .

خصوصيات محجمه ناري :
- دهانه محجمه گشاد و به اندازه دو انگشت باز باشد .
- عمق آن به اندازه نيم وجب بايد باشد .
- گاه اين محجمه را بزرگتر يا كوچكتر از آنچه توصيف شد متناسب با بيماري مورد علاج ، جثه و سن حجامت شونده بكار مي برند .

مروری بر حجامت اطفال


حجامت در اطفال:
از آنجائیکه فصد استفراغی کلی بوده و برای کودکان که در حال رشد و نمو هستند مضر می باشد. لذا حجامتهای زیر برای اطفال تجویز شده است:
1- حجامت پشت سر
2- حجامت گوشها
3- حجامت نقره
4- حجامت کاهل
5- حجامت دو ساعد
6- حجامت ساقین

٭ ٭ ٭

حجامت پس سر:
فوائد : 1- بیماریهای جلوی سر
2- بیماریهای چشم
حجامت نقره ( قفا) : منظور از قفا پشت گردن است .
فوائد : 1- بیماریهای سر و اعضای نزدیک آن
2- جذب اخلاط سر به پائین بدن


حجامت كاهل :
اين حجامت نيز در امراض سر مفيد است با اين تفاوت كه مواد و اخلاط فاسد را به محلي دورتر جذب مي كند .
فوائد : در امراض سر مفيد است .
حجامت گوشها :
فوائد : در بيماريهاي گوش و نیز زردی نوزادی مفید است مفيد است .
روش انجام آن: اين حجامت مناسب اطفال زير دو سال بوده و طريق انجام آن چنين است كه پارچه اي بر گردن او ببندند و قدري بپيچانند تا صورت و گوشها يش سرخ شود و سر او را سرازير بگيرند و گوشهاي او را بمالند تا خوب سرخ شوند و چرب كنند و هر گوشي را چهار تا شش تيغ زنند . پوست لاله گوش را بايد با دست بالا كشيد و تيغ زد كه غضروف صدمه نبيند و هر تيغي از تيغ ديگر بقدر پهناي يك گندم فاصله داشته باشد و در نيمه پايين لاله گوش تيغ بزند كه گوشت بيشتر دارد و اگر بقدر كفايت خون نيايد باز بخراشانند پس پارچه را از گردنش باز كرده قدري پنبه بر آنها چسبانند و روي او را با آب سرد بشويند .
حجامت ساعد :
محل آن بين آرنج و كف دست قرار دارد .
فوائد : در امراض ساعد مفيد است.
حجامت ساقين :
فوائد : در بيماريهاي ساقين مفيد است .

٭ ٭ ٭

شرایط انجام حجامت اطفال :
1- سن کودک کمتر از 2 سال نباشد.
2- بیماری اطفال از غلبه دم باشد و اگر بیماری از غلبه سایر اخلاط غیر از خون باشد حجامت در آن جایز نیست .
3- تیغ زدن باید طوری باشد که از پوست عبور نکند.
درمنابع طب سنتی ایران حجامت را قبل از 2 سالگی منع کرده اند زیرا اعضای بدن او تحمل حجامت را نداشته و همچنین اطفال کمتر دچار غلبه خون و نیاز به خروج آن پیدا می کنند ولی در طب اسلامی روایات متعددی مبنی بر انجام حجامت در چهار ماهگی و بعد از آن بیان شده است.


















منابع:

1- مفرح القلوب حکیم ارزانی
2- ذخیره خوارزمشاهی جرجانی
3- خلاصه الحکمه عقیلی خراسانی
4- قانون بوعلی سینا
5- التصریف زهراوی
6- میزان الطب حکیم ارزانی
7- خفی علایی جرجانی
8- کامل الصناعه علی بن عباس الاهوازی
9-بحرالجواهرمحمدبن یوسف الطبیب الهروی
10- المعجم الوسیط ابراهیم انیس ، عبدالحلیم منتصر
11- الحجامه حسین الحاجی
12- نجات از مرگ مصنوعی سقا باشی
13- الاغراض الطبیه جرجانی
14- مخزن الادویه عقیلی خراسانی
15- نهج الفصاحه
16- اکسیر اعظم حکیم محمد اعظم خان
17- یادگارجرجانی
18- اعجاز طب و درمان ارزانی
19- الجدری و الحصبه ابی بکر محمدبن ذکریای رازی
20- رساله جودیه بوعلی سینا
21- لسان العرب ابن منظور
22- المنصوری فی الطب رازی
23- حقائق الطب و جامع العلاج محمد کریم خان الکرمانی
24- العمده فی الجراحه ابن القف
25- رساله در متعلقات به صنعت دلاکی محمد کریم خان الکرمانی
26- رساله ذهبیه امام رضا علیه السلام
27 – قرابادین کبیر عقیلی خراسانی
28- حجامت استاد حسین خیراندیش
29- طب اسلامی دکتر رضا منتظر
30 - مجمع الجوامع عقیلی خراسانی
31 - قانونچه چغمینی
32- رازدرمان دکتر احمدیه
33- راهنمای تندرستی دکترخسروی همدانی
34- هدایه المتعلمین الاخوینی